Ηθικός Πανικός ως Λόγος του Κυρίου

Η παρακάτω εισήγηση εκφωνήθηκε στις 14 Νοεμμβρίου 2025 στο σεμινάριο των Φόρουμ του Λακανικού Πεδίου της Αθήνας.

Εισηγήτρια: Ευγενία Σταθακοπούλου

Ο «ηθικός πανικός» είναι ένα από τα πιο αιχμηρά εργαλεία που μας έδωσε η κριτική κοινωνιολογία: ένας φακός για να δούμε πώς η κοινωνία τρομάζει, φωνάζει, στιγματίζει — και τελικά πειθαρχεί. Όχι επειδή κάποιο κακό πλημμύρισε τον κόσμο, αλλά επειδή οι θεσμοί χρειάζονται έναν «εχθρό» για να σφίγγουν τα λουριά της κανονικότητας.
Η θεωρία αυτή, από τις πρώτες της νότες μέχρι τις σημερινές της επεκτάσεις, είναι ένας διάλογος: κοινωνίας – εξουσίας – ΜΜΕ – δικαίου – δημοσιότητας.

Ο κριτικός εγκληματολόγος Hall κατέδειξε ότι ο ηθικός πανικός έχει τρία στοιχεία:
– έναν «επικίνδυνο Άλλο»,
– μια υπερβολική αφήγηση κινδύνου,
– μια κρατική απάντηση που παρουσιάζεται ως σωτηρία.

Στον Λόγο του Κυρίου (S₁ → S₂), το κεντρικό σημαίνον π.χ.
"εγκληματικότητα νεολαίας", "μετανάστης-απειλή", "ανομία"
μπαίνει στη θέση του Πράκτορα και οργανώνει όλο το πεδίο νοήματος.

Το κράτος, τα ΜΜΕ και η αστυνομία λειτουργούν σαν το πλέγμα που διακινεί αυτό το S₁.
Έτσι:

• το S₂ (η «γνώση») παράγεται από στατιστικές, επιτροπές, ειδικούς

• το a (αντικείμενο-υπόλειμμα) είναι ο «επικίνδυνος Άλλος»

• το S̅ (διχασμένο υποκείμενο) μένει στη θέση της αλήθειας δηλαδή ο φοβισμένος πολίτης που αποδέχεται την καταστολή.

Άρα ο ηθικός πανικός δεν αναλύει τις αιτίες του εγκλήματος·
εξηγεί τη δομή του Λόγου του Κυρίου στην ύστερη νεωτερικότητα.

2. Ο Λόγος του Πανεπιστημίου και η «επιστημονική» εγκληματολογία

Η ριζοσπαστική εγκληματολογία (Marx, Quinney, Chambliss) έχει δείξει ότι η «επιστημονική» εγκληματολογία παράγει ταξική γνώση: τιμωρεί τους φτωχούς, αθωώνει τους ισχυρούς.

Στον Λόγο του Πανεπιστημίου (S₂ → a):

• η γνώση (S₂) μπαίνει στη θέση του Πράκτορα

• το υποκείμενο γίνεται αντικείμενο διαχείρισης (a)

• η εξουσία εμφανίζεται ουδέτερη

• η αλήθεια (S₁) —η ταξική φύση του δικαίου— μένει κρυμμένη

Έτσι προσλαμβάνονται και εφαρμοζονται οι τεχνοκρατικές πολιτικές τύπου zero tolerance, broken windows, predictive policing.

Η κριτική, ριζοσπαστική εγκληματολογία εξηγεί γιατί συμβαίνει αυτό.

Ο Λακάν δείχνει πώς λειτουργεί:

Η τεχνοκρατία είναι ο Λόγος του Πανεπιστημίου σε πλήρη ανάπτυξη.

3. Η Υστερική Θέση και ο Παρεκκλίνων

Ο Becker και ο Cohen έχουν δείξει ότι ο «εγκληματίας» είναι κοινωνικός ρόλος που κατασκευάζεται.

Στον Λόγο της Υστερίας (S̅ → S₁), το υποκείμενο μιλά από τη θέση της έλλειψης:

• «Τι είμαι για τον Άλλο;»

• «Γιατί με βλέπουν έτσι;»

• «Τι θέλουν από μένα;»

Ο υστερικός Λόγος είναι η γλώσσα της αντίστασης απέναντι στο S₁ του Κράτους.

Γι' αυτό:

• οι υποκουλτούρες,

• οι νέοι,

• οι φυλετικές και ταξικές μειονότητες

αναλύονται από τη ριζοσπαστική εγκληματολογία ως λόγοι αντίστασης.

Οι mods & rockers ήταν υστερικά υποκείμενα που αποκρίνονταν στην ηγεμονία.
Στο Lacan, αυτή η δυναμική είναι εγγεγραμμένη στον ίδιο τον Λόγο:

η υστερία ενοχλεί τον Κύριο· τον υποχρεώνει να παράγει νέα S₁, νέα ηθικά πανικά.

4. Ο Αναλυτικός Λόγος: εκεί γεννιέται η ριζοσπαστική κριτική

Ο Λόγος του Αναλυτή (a → S̅) είναι ο μόνος όπου:

• το αντικείμενο a μπαίνει στη θέση του Πράκτορα,

• το υποκείμενο (S̅) παράγεται ως αλήθεια,

• το S₁ απογυμνώνεται — οι κυρίαρχες αφηγήσεις που καταρρέουν,

• η παραγωγή δεν είναι έλεγχος, αλλά νέος λόγος.

Αυτός ο Λόγος αντιστοιχεί ακριβώς σε αυτό που κάνει η ριζοσπαστική εγκληματολογία:

• εκθέτει το S₁ της ηγεμονίας ("νόμος και τάξη")

• δείχνει το object a της εξουσίας (φόβος, απειλή, ενοχή)

• παράγει νέο υποκείμενο: αναστοχαστικό, πολιτικό, ιστορικό

Στην ουσία:

Η ριζοσπαστική εγκληματολογία είναι μια πολιτική μορφή του Λόγου του Αναλυτή.

Αποκαλύπτει την αλήθεια του συστήματος τιμωρίας —ότι είναι ταξικό, ιδεολογικό και συμβολικό και επιτρέπει στο υποκείμενο να δει τον εαυτό του έξω από τον ρόλο του «παραβάτη».

5. Το object a ως "πυρήνας φόβου" στον ηθικό πανικό

Στον ηθικό πανικό, υπάρχει πάντα ένα υπόλειμμα που δεν εξηγείται:
ο άγνωστος κίνδυνος, το σκοτεινό σημείο, αυτό που «έρχεται» και απειλεί την κοινωνία.

Αυτό είναι το object petit a:

• δεν είναι αληθινός εχθρός

• είναι υπόλειμμα επιθυμίας του Κράτους

• είναι η αιτία της φοβικής αφήγησης

• είναι η σαγήνη του κινδύνου που νομιμοποιεί την καταστολή

Το a είναι η «σταγόνα απόλαυσης» στην ποινική πολιτική:
η απόλαυση του κράτους να ασκεί εξουσία και η απόλαυση του πολίτη να «γνωρίζει τον εχθρό».

Αυτό λείπει από τις εγκληματολογικές αναλύσεις λοιπόν ο Λακάν το ονομάζει:

η jouissance της εξουσίας.

Χωρίς αυτό, δεν εξηγείται το πάθος με το οποίο αναπαράγονται οι πανικοί.

6. Πού συναντιούνται όλα αυτά;

– Ηθικός πανικός

→ Λόγος του Κυρίου + object a ως απειλή

– Τεχνοκρατική/κρατικοποιημένη εγκληματολογία

→ Λόγος του Πανεπιστημίου

– Κατασκευή του εγκληματία

→ Λόγος της Υστερίας (ο στιγματισμένος)

– Ριζοσπαστική εγκληματολογία

→ Λόγος του Αναλυτή (αποκαλύπτει το S₁)

Η ριζοσπαστική εγκληματολογία δεν είναι απλώς κοινωνιολογία του εγκλήματος.
Είναι η αντιστροφή του Λόγου του Κυρίου.

Όπως ο αναλυτής στρέφει το σημαίνον πίσω στο υποκείμενο,
έτσι και η ριζοσπαστική εγκληματολογία στρέφει το δίκαιο πίσω στην εξουσία.

7. ΜΕΡΙΚΕΣ ΔΙΑΠΙΣΤΩΣΕΙΣ

Με όρους Lacan:

• ο ηθικός πανικός είναι η απόλαυση της εξουσίας να κυριαρχεί μέσω σημαίνοντος

• η ριζοσπαστική εγκληματολογία είναι η παραγωγή νέου υποκειμένου

• και ο εγκληματολογικός λόγος στο σύνολό του είναι μια μηχανή λόγου που χρειάζεται αποδόμηση

Η θεωρητική γέφυρα είναι απλή και κοφτερή:

Ο ηθικός πανικός παράγει υποκείμενα μέσω των Λόγων του Κυρίου και του Πανεπιστημίου.
Η ριζοσπαστική εγκληματολογία παράγει κριτική μέσω του Λόγου της Υστερίας και του Αναλυτή.

Οι δύο παραδόσεις δεν είναι ξένες:
η μία εξηγεί την πολιτική λειτουργία της εξουσίας,
η άλλη την δυναμική της απόλαυσης.

Μαζί περιγράφουν πώς το έγκλημα δεν είναι πράξη αλλά Λόγος.

ΠΙΟ ΣΥΓΚΡΕΚΡΙΜΕΝΑ

1. Ο ρόλος του Φαντασιακού στον ηθικό πανικό

Στην κλασική ανάλυση μιλάμε για υπερβολή, στερεότυπα, «folk devils».
Αλλά τι είναι αυτά ψυχανάλυτικά;
Είναι φαντασιακές ταυτίσεις, μορφές που καλύπτουν μια τρύπα: την αδυναμία της κοινωνίας να συμβολίσει την αγωνία της.
Ο Λακάν το λέει καθαρά: το Φαντασιακό φτιάχνει «πρόσωπα» για να καλύπτει δομικές απουσίες.

Γι' αυτό ο ηθικός πανικός πάντα προσωποποιεί (ο μετανάστης, ο «επικίνδυνος» έφηβος, ο χρήστης, ο "terrorist other").

2. Η έννοια της «Απόλαυσης» (jouissance) ως καύσιμο των πανικών

Εδώ είναι η μεγαλύτερη έλλειψη.
Οι κοινωνίες δεν αντιδρούν μόνο με φόβο. Αντιδρούν και με μια σκοτεινή ευχαρίστηση.
Η καταγγελία του Άλλου, η ηθική έξαψη, η «καθαρότητα» — όλα αυτά είναι μορφές κοινωνικής jouissance.

Αυτό λείπει από την ριζοσπαστική εγκληματολογία, αλλά εξηγεί γιατί οι πανικοί επαναλαμβάνονται ακόμα κι όταν τα στοιχεία καταρρέουν.

3. Ο Λόγος του Κυρίου ως ιδεολογική μήτρα του ηθικού πανικού

Ο ηθικός πανικός δεν είναι απλώς δημόσια υστερία.
Είναι μια στιγμή όπου ενεργοποιείται ο Λόγος του Κυρίου:

• Ο Κύριος μιλά χωρίς να χρειάζεται απόδειξη.

• Η εξουσία παράγει αλήθειες.

• Το υποκείμενο τοποθετείται στη θέση του «υποταγμένου».

Οι ειδικοί, τα ΜΜΕ, η αστυνομία λειτουργούν ως S1 — Δεσπότες σημαινόντων.

Αυτό αξίζει να προστεθεί γιατί δείχνει πώς σταθεροποιείται ο πανικός.

4. Ο Λόγος του Πανεπιστημίου ως μηχανισμός «νομιμοποίησης»

Η ριζοσπαστική εγκληματολογία δείχνει καλά τη λειτουργία των επιστημονικών λόγων στη νομιμοποίηση του ελέγχου.
Με Λακάν μπορείς να πας ένα βήμα παραπέρα:

• Ο Λόγος του Πανεπιστημίου παράγει γνώση-ως-εξουσία

• Η γνώση εμφανίζεται ουδέτερη

• Το υποκείμενο γίνεται αντικείμενο ταξινόμησης

Γι' αυτό οι πανικοί συνοδεύονται από «έρευνες», «στατιστικά», «πορίσματα» που… θαμπώνουν αντί να εξηγούν.

5. Ο Λόγος του Υστερικού ως κινητήρια δύναμη της κοινωνικής απαίτησης

Εδώ ο Λακάν λάμπει:
Ο πανικός είναι μια υστερική κραυγή προς την εξουσία:
«Πες μου ποιος φταίει!»

Το υποκείμενο της κρίσης ζητά από το κράτος
να κατονομάσει, να τιμωρήσει, να εγγυηθεί την τάξη.

Αυτό λείπει από τις μαρξιστικές προσεγγίσεις:
ότι η κοινωνία συμμετέχει ενεργά στη δημιουργία του ελεγκτικού μηχανισμού.

6. Το object petit a ως "κεφάλαιο φόβου"

Το a είναι το ανικανοποίητο υπόλειμμα της επιθυμίας.
Στον ηθικό πανικό είναι:

• το ανείπωτο «κάτι» που λείπει από την κοινωνική συνοχή

• το υπόλειμμα που προβάλλεται στον Άλλο

• το σημείο όπου η κοινωνία φοβάται το δικό της κενό

Εδώ ενώνεται με ριζοσπαστική εγκληματολογία:
το objet a είναι η ίδια η αποκλίνουσα τάξη/η τάξη των αποκλεισμένων που χρειάζεται ο καπιταλισμός για να φτιάξει κάθετη ηθική.

7. Η Λακανική διάσταση της ταξικής σύγκρουσης

Η ριζοσπαστική εγκληματολογία βλέπει:

• εκμετάλλευση

• καταπίεση

• στιγματισμό

• ποινική επιλεκτικότητα

Ο Λακάν προσθέτει:

• η τάξη δεν οργανώνεται μόνο υλικά αλλά και συμβολικά

• οι κοινωνίες χρειάζονται «σκουπίδια» για να παράγουν νόημα

• ο αποκλεισμένος είναι δομική θέση, όχι ατύχημα

8. Η μετάβαση από τον πανικό στη βιοπολιτική (σημερινή διάσταση)

Ο πανικός γίνεται εργαλείο:

• διακυβέρνησης του πληθυσμού

• παραγωγής υπάκουων σωμάτων

• οριοθέτησης της απόλαυσης

Ζούμε πλέον όχι τον ηθικό πανικό παλιάς κοπής, αλλά μια χρονίως παθολογικοποιημένη κοινωνία όπου η απόλαυση ελέγχεται, μετριέται, ταξινομείται.

Αν προσθέσει κανείς τα παραπάνω διαφαίνεται ότι:

• η ριζοσπαστική εγκληματολογία δίνει την υλική/πολιτική δομή

• η θεωρία του ηθικού πανικού δίνει τη δυναμική του φόβου

• οι Λόγοι του Λακάν δίνουν τη δομική οικονομία του υποκειμένου μέσα στην εξουσία

Και τα τρία μαζί παράγουν μια ολιστική κριτική της κοινωνικής κατασκευής του εγκλήματος.